vrijdag 5 juni 2020

Tijd dat het onderwijs die koloniale tropenhelm afzet


“[…] en woedend repliceerde ik dat ik geen godverdomde nikker was en wou haar eruit gooien maar ik gaf haar in plaats daarvan een mep en greep haar vast dat ze naar adem snakte en hop, verheugd sloeg ze de benen om mijn nek, ik duwde ‘m naar binnen als een neger, zonder égards tot in het klokhuis […]”
Dit is een passage uit het boek “Gangreen 1 Black Venus” van Jef Geeraerts, gepubliceerd in 1968, bekroond met de Driejaarlijkse Staatsprijs voor Verhalend Proza in 1969 en opgenomen in de Literaire Canon van KANTL in 2015. De passage kunt u lezen op pagina 16 maar u hoeft niet eens tot daar te bladeren om obsceen racisme en seksisme tegen te komen. Volgens sommigen is het een grote literaire zonde om de verteller en de schrijver van een boek over dezelfde kam te scheren. De schrijfsels van Geeraerts wekken echter de indruk van autobiografische authenticiteit. Zo kreeg hij gedurende zijn ambtstermijn in Congo de bijnaam Mambomo fimbo, wat ‘kleine blanke man die slaat met de zweep’ betekent (Wikipedia, z.d.). In 2015 overleed Geerarts maar zijn koloniaal verleden werd niet gecontextualiseerd. In tegendeel, “Gangreen 1” werd op de valreep toegevoegd aan de literaire canon van KANTL die, zo staat te lezen op de website, een leidraad is voor leraars (KANTL, z.d.). Dit debacle is een schoolvoorbeeld van hoe wij in het Vlaams onderwijs omgaan met ons koloniaal verleden. Hoog tijd voor een grondige dekolonisatie.

Op 1 september 2019 gingen de nieuwe eindtermen voor de eerste graad in. Die eindtermen vervingen hun 20 jaar oude voorgangers en zullen stelselmatig ingevoerd worden in de drie graden van het secundair onderwijs. De eindtermen zijn gestoeld op zestien sleutelcompetenties waaronder de burgerschapscompetentie (Onderwijs Vlaanderen, z.d.). Die is opgebouwd uit zeven bouwstenen, waarvan de tweede erg interessant is. Het betreft het omgaan met diversiteit in de samenleving. De leerlingen moeten constructief kunnen denken en handelen. Ze leren het belang van kritische reflectie over vooroordelen en ze leren over de mechanismen achter onverdraagzaamheid, discriminatie en racisme in historisch en actueel perspectief (Klascement, 2019). Merk op dat men hier spreekt over mechanismen. Het lijkt er soms op dat wij ons idee van racisme geïndividualiseerd hebben. Racisme is niet uitsluitend Ronny met de Vlaamse leeuw als profielfoto die naarstig reageert op elk HLN-artikel. Racisme is structureel, racisme dient een doel. Hoe kan je anders rechtvaardigen dat je honderden, duizenden, miljoenen mensen gaat uitbuiten op plantages in een land dat je jezelf hebt toegeëigend (Zwijgen Is Geen Optie, 2020)? En daar komen we bij ons pijnlijk plekje: het Belgische koloniaal verleden. Republiek Congo mag dan wel onafhankelijk zijn, in elk van ons schuilt nog die koloniaal in zijn witte, katoenen hemd met tropenhelm. Als we de mechanismen van racisme willen blootleggen, moeten we ook ons denken en ons curriculum dekoloniseren.

Om het begrip dekolonisatie te definiëren, gebruik ik graag de woorden van dr. Olivia Rutazibwa (Verhaegen, 2013): “Dekoloniseren is de zoektocht naar blinde vlekken of mythes in de kennis die we al hebben, en die ons verhinderen om de werkelijkheid te begrijpen of ons in staat stelt om ongelijkheid en onderdrukking te aanvaarden of toe te passen.” Wie denkt dat dekolonisatie stopt bij de lessen geschiedenis en godsdienst, denkt verkeerd. Hoeveel wetenschappers van kleur kunt u opsommen? Hoeveel schrijvers heeft u gelezen in het middelbaar die niet wit zijn? Het is niet zo dat deze mensen niet bestaan. We verzwijgen ze. Dat is een mechanisme dat silencing heet (Rutazibwa, 2011; Verhaegen, 2013). Ikzelf ben aspirant leerkracht Nederlands en Frans. In het leerplan van Frans staat dat ik mijn leerlingen moet laten kennismaken met de francofone wereld (VVKSO, 2014), maar die francofone wereld stopt niet aan de Middellandse Zee. In verschillende landen van het continent Afrika is Frans een van de officiële landstalen. Uiteraard komt dat niet zomaar uit de lucht vallen. Men spreekt daar Frans omdat wij die landen brutaal gekoloniseerd hebben en de Franse taal aan hen hebben opgedrongen. Maar hoe onbeschoft is het dat wij niet eens geïnteresseerd zijn in de literatuur die ze produceren in die Franse taal? In verschillende handboeken Nederlands wordt het Afrikaans behandeld, slechts voor een lesje of twee maar toch. Er wordt echter geen uitleg gegeven over hoe die taal daar in hemelsnaam beland is en als we eerlijk zijn, ligt de focus vooral op die gekke woordjes die ze uitgevonden hebben. Haha, moltrein, haha bromponie! Dwaze Zuid-Afrikaantjes toch!


Als de Vlaamse scholen echt de mechanismen achter racisme en discriminatie willen blootleggen, dan volstaat het niet om een keer per jaar een themaweek rond diversiteit te houden. De directie en de leerkrachten moeten hun verantwoordelijkheid durven nemen. Dat kan ten eerste door actief en expliciet de leerlingen te onderwijzen over koloniale en racistische ideeën en structuren, maar er zijn nog andere dimensies. Als leerkracht moet je jezelf steeds in vraag stellen. Bekijk de inhoud van de leerboeken eens grondig . Vaak is hetgeen wat aangeboden wordt zeer eurocentrisch en etnisch gekleurd. Maak de leerlingen daar bewust van en breid de lesinhoud uit door meerdere stemmen te integreren. Geef de leerlingen verhalen, perspectieven en namen die eens niet van witte mensen komen. Laat leerlingen aan het woord die hun visie kunnen geven vanuit hun cultuur, luister naar hen maar beschouw hen ook niet als spreekbuis voor de hele gemeenschap. Het volledige schoolbeleid zou moeten doordrongen zijn van een multiculturele dynamiek (Banks, 1993).

Misschien vraagt iemand zich wel af waarom dat allemaal moet. Waarom wordt ons onderwijs een eurocentrische visie verweten, we wonen toch in Europa? Ja, maar we leven wel in een geglobaliseerde wereld. Als we iets geleerd hebben uit de pandemie van de laatste maanden, dan is het wel dat de hele wereld met elkaar in verbinding staat. De diversiteit op de Vlaamse schoolbanken stijgt. 12,7 % van de Vlamingen tussen 12 en 17 jaar oud heeft een niet-westerse migratieachtergrond (Vantieghem, 2018). Uit verschillende onderzoeken blijkt dat haast nergens ter wereld het verschil tussen de schoolprestaties van leerlingen met en die van leerlingen zonder een migratieachtergrond zo groot is als hier en dat we die kloof maar niet kleiner krijgen (Koning Boudewijnstichting, 2014). De “schuld” kan, zoals in de deficit-modellen, gelegd worden bij de individuele leerling. Binnen die overtuiging zouden de leerlingen van kleur slechter presteren omdat ze opgroeien in families die hun onvoldoende waarden, normen en kennis meegeven. Dat denken is verwant aan het 19e-eeuw “wetenschappelijke” racisme. Wat in ons onderwijs echter het geval lijkt te zijn, is dat er sprake is van structurele uitsluiting. Niet de individuele leerling maar wel het onderwijssysteem is verantwoordelijk voor de uitsluiting van specifieke bevolkingsgroepen. De witte meerderheid geniet van bepaalde privileges. Het onderwijssysteem lijkt eerlijk, maar vertrekt vanuit een eenzijdige erkenning van een specifieke geschiedenis en een specifieke cultuur. Hierdoor wordt het cultureel kapitaal van andere leerlingen als minderwaardig beschouwd (Agirdag & Ceulemans, 2019).
Binnen het literatuuronderwijs in Vlaanderen en Nederland is het bijvoorbeeld reeds bewezen dat leerlingen met migratieachtergrond evenveel of zelfs meer lezen dan hun vrienden met Nederlandse of Vlaamse achtergrond (Ramaut, 1994; Hermans, 2002). Een derde van de leerlingen met migratieachtergrond kan zich echter minder goed inleven in boeken met uitsluitend personages met Nederlandse/Vlaamse achtergrond (Hermans, 2008) en het lezen van verhalen waarin migratie een rol speelt, wordt veel beter gewaardeerd door hen. De leerlingen zonder migratieroots konden die verhalen ook goed waarderen (Hermans, 2009).  Het finale argument voor een gedekoloniseerd en multicultureel curriculum is meteen ook het meest waardevolle: iedereen heeft recht op de waarheid. Die waarheid is nu eenmaal dat wij een donker, koloniaal verleden hebben, dat racisme een doel dient en dat de wereld groter is dan onze eigen kerktoren.

Dat dit alles werk en moeite kost, staat buiten kijf. De Vlaamse leraren zijn immers opgeleid aan hogescholen en universiteiten die zelf een eurocentrische en koloniale visie reproduceren. Tenzij een student actief opzoek gaat naar keuzevakken en extracurriculaire lezingen, komt hij niet in contact met andere culturen tijdens zijn opleiding. Wij, leraren, zijn het echter verplicht aan onze leerlingen om beter te doen. Het onderwijs is niet de oorzaak, maar wel een van de instrumenten waarmee racisme in stand gehouden wordt. Als we ons daar bewust van worden, kan het onderwijs een verstrekkende rol spelen in het tot stand komen van een eerlijke maatschappij. Wij, leraren, zijn het verplicht aan onze leerlingen om die zogenaamde neutraliteit opzij te schuiven. Wie neutraal is en braaf het handboek volgt, is ontegensprekelijk een handlanger van de geprivilegieerde groepen (Simons & Masschelein, 2019).   




gebruikte literatuur
  • Agirdag, O. & Ceulemans, C. (2019). Module 4: Gelijkheid en Vrijheid. In J. Elen & A. Thys (Red.), Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs (pp. 131-168). Leuven, België: Universitaire Pers Leuven.
  • Banks, J. (1993). Multicultural Education: Development, Dimensions, and Challenges. The Phi Delta Kappan, 75(1), pp. 22-28. Geraadpleegd op 4 juni 2020 van  www.jstor.org/stable/20405019
  • Geeraerts, J. (1968). Gangreen 1 Black Venus. Brussel, België: A. Manteau n.v. 
  • Hermans, M. (2002). Cultuur en lezen: Verschillen tussen allochtone en autochtone scholieren in leesgedrag en literatuuronderwijs. In A.M. Raukema & D. Schram (Red.),  Lezen en leesgedrag van adolescenten en jongvolwassenen (pp. 155-173). Delf, Nederland: Eburon.
  • Hermans, M. (2008). Fictieonderwijs met boeken die van ‘levensbelang’ zijn. In D. Schram (Red.) Lezen in het VMBO (pp. 103-122). Delft, Nederland: Eburon.
  • Hermans, A. (2009). Motiverend Literatuuronderwijs Met Eigentijds Literatuur. De Receptie Van Multiculturele Teksten Door Havo- En Vwo-Scholieren. Levende talen tijdschrift, 10 (1), pp.  28–37.
  • Jef Geeraerts. (z.d.) in Wikipedia. Geraadpleegd op 4 juni 2020, van https://nl.wikipedia.org/wiki/Jef_Geeraerts
  • KANTL. (2015). Dynamische canon van de Nederlandstalige literatuur vanuit Vlaams perspectief. Geraadpleegd van https://literairecanon.be/nl/
  • Klascement. (2019, 6 november). Sleutelcompetentie: Burgerschap. Geraadpleegd van https://www.klascement.net/thema/sleutelcompetentie-burgerschap/ 
  • Koning Boudewijnstichting. (2014). Wat PISA ons leert: Naar kwaliteitsscholen voor iedereen? Brussel: Luc Tayart de Borms.
  • Onderwijs Vlaanderen (z.d.). Onderwijsdoelen: Algemene uitgangspunten. Geraadpleegd op 4 juni 2020, van https://onderwijsdoelen.be/uitgangspunten/4647 
  • Ramaut, G. (1994). Leesgewoonten en leesmotivaties van 8- tot 14-jarigen: een vergelijkend onderzoek bij autochtone en allochtone kinderen in Vlaanderen. Spiegel, 12(1), pp. 23-39.
  • Rutazibwa, O. [TEDxFlanders]. (2011, 27 september). TEDxFlanders – Olivia U. Rutazibwa – Decoloniser [YouTube]. Geraadpleegd van https://www.youtube.com/watch?v=z0b6wfDGseU
  • Simons, M. & Masschelein, J. (2019). Module 3: De maatschappelijke rol en betekenis van onderwijs: benaderingen en toetsstenen. In J. Elen & A. Thys (Red.), Leren in maatchappelijk betrokken onderwijs (pp. 93-129). Leuven, België: Universitaire Pers Leuven.
  • Vantieghem, W.(2018). Diversiteitsbarometer Onderwijs Vlaamse Gemeenschap. Geraadpleegd van https://www.unia.be/files/Documenten/Publicaties_docs/Diversiteits_Barometer_Onderwijs_-_Technisch_rapport-_Post_1_Vlaanderen.pdf
  • Verhaegen, E. (2013, 21 februari). Naar een dekolonisatie van de Westerse geest: In gesprek met Olivia Rutazibwa. Mo* Magazine. Geraadpleegd van https://www.mo.be/opinie/naar-een-dekolonisatie-van-de-westerse-geest
  • VVKSO. (2014). Leerplan secundair onderwijs: Frans derde graad ASO studierichtingen zonder component moderne talen. Geraadpleegd van http://ond.vvkso-ict.com/leerplannen/doc/Frans-2014-004.pdf
  • Zwijgen Is Geen Optie. (2020, 15 maart). Olivia Rutazibwa: Racisme dient een doel [YouTube]. Geraadpleegd van https://www.youtube.com/watch?v=sJf0tb4QeLQ&t=2467s




Geen opmerkingen:

Een reactie posten